Berk
New member
Rusya Ne Tarafta Kalıyor? Dünya Siyasetinde Güç, Çıkarlar ve Tarafsızlık Meselesi
Rusya'yı Anlamak İçin Önce Olaylara Hangi Taraftan Baktığımızı Sorgulamalıyız
Bazen dünya gündemini takip ederken insanın aklına aynı soru geliyor: Rusya gerçekten hangi tarafta duruyor? Batı'nın karşısında mı, Doğu'nun yanında mı, yoksa kendi çıkarları söz konusu olduğunda her iki tarafla da farklı ilişkiler kurabilen bağımsız bir güç mü? Açıkçası bu soruya yalnızca bir ülkenin dostlarını ve düşmanlarını sıralayarak cevap vermenin yeterli olduğunu düşünmüyorum. Çünkü uluslararası siyasette ülkeler arasındaki ilişkiler, günlük hayatta kurduğumuz arkadaşlıklardan çok daha karmaşık bir yapıya sahip.
Haberleri takip ederken özellikle Rusya-Ukrayna Savaşı, NATO'nun genişlemesi, Avrupa'nın güvenlik kaygıları ve Rusya'nın Çin ile geliştirdiği ilişkiler dikkatimi çekiyor. Bir tarafta Rusya'yı Batı'nın karşısında duran bir ülke olarak değerlendirenler var. Diğer tarafta ise Moskova'nın kendi güvenlik endişelerini ve tarihsel deneyimlerini anlamadan yapılan yorumların eksik kalacağını savunanlar bulunuyor. Bana göre bu iki yaklaşımın da tartışılması gereken yönleri var.
Ancak bir ülkenin güvenlik kaygılarını anlamaya çalışmakla o ülkenin attığı her adımı haklı bulmak aynı şey değil. Aynı şekilde, Rusya'nın politikalarını eleştirmek de Rus halkına düşmanlık beslemek anlamına gelmiyor. Bence sağlıklı bir tartışmanın başlangıç noktası tam olarak bu ayrımı yapabilmek.
Peki, Rusya gerçekten bir tarafın yanında mı? Yoksa uluslararası sistemde kendi tarafını oluşturmaya mı çalışıyor?
1. Rusya Coğrafi Olarak Nerede, Siyasi Olarak Hangi Tarafta?
Rusya, topraklarının büyük bölümü Asya'da, nüfusunun ve tarihsel siyasi merkezlerinin önemli bölümü ise Avrupa'da bulunan, iki kıtaya yayılan bir ülkedir. Bu coğrafi konum, ülkenin dış politikasını anlamak açısından önemlidir. Rusya'yı yalnızca Avrupa ülkesi veya yalnızca Asya gücü olarak değerlendirmek, tarihsel ve stratejik gerçekliğin bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir.
Siyasi açıdan ise Rusya, ABD ve Avrupa Birliği'nin öncülük ettiği Batı merkezli uluslararası düzenin bazı unsurlarına karşı çıkan, çok kutuplu bir dünya düzenini savunan bir güç olarak öne çıkıyor. Moskova'nın yaklaşımında, tek bir devletin veya devlet grubunun uluslararası kararlar üzerinde belirleyici olmasına karşı çıkmak önemli bir yer tutuyor.
Fakat burada kritik bir soru var: Çok kutuplu dünya düzeni gerçekten bütün ülkelerin eşit söz hakkına sahip olması anlamına mı geliyor, yoksa Rusya gibi büyük güçlerin kendi çevrelerinde daha fazla nüfuz sahibi olması için kullanılan bir siyasi söylem mi?
Bu sorunun tek bir cevabı olmayabilir. ABD'nin uluslararası sistemdeki üstünlüğünü eleştirmek mümkündür. Batılı ülkelerin geçmişte askerî müdahalelerde bulunmasını, çifte standartlarını veya ekonomik yaptırımlarını sorgulamak da son derece meşrudur. Ancak bu eleştiriler, Rusya'nın kendi komşuları üzerinde kurmaya çalıştığı baskının otomatik olarak kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez.
Bir ülkenin hegemonya kurma girişimini eleştirirken başka bir ülkenin benzer girişimlerine sessiz kalmak, ilkeli bir dış politika anlayışı oluşturmaz. Bence mesele hangi büyük gücün daha haklı olduğunu seçmekten çok, bütün büyük güçleri aynı ölçütlerle değerlendirebilmektir.
2. Rusya ile Batı Arasındaki Gerilimin Temelinde Ne Var?
Rusya ile Batı arasındaki anlaşmazlıklar yalnızca son birkaç yılda ortaya çıkmadı. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki ideolojik ve askerî rekabet, Avrupa'nın güvenlik mimarisini onlarca yıl boyunca şekillendirdi. Sovyetler Birliği'nin 1991 yılında dağılmasının ardından yeni bir uluslararası düzen ortaya çıktı. Ancak eski güvenlik kaygıları ortadan kalkmadı.
Rusya, NATO'nun doğuya doğru genişlemesini uzun süredir kendi güvenliği açısından bir tehdit olarak değerlendiriyor. Batılı ülkeler ise NATO üyeliğini bağımsız devletlerin kendi güvenlik tercihlerini belirleme hakkı çerçevesinde savunuyor. Bu iki yaklaşım arasındaki gerilim, özellikle Ukrayna konusunda belirginleşti.
Burada iki ayrı gerçeği aynı anda görmek gerekiyor. Birincisi, Rusya'nın NATO'nun genişlemesine ilişkin kaygıları, uluslararası güvenlik tartışmalarının gerçek bir parçasıdır. İkincisi, bu kaygılar başka bir bağımsız ülkenin toprak bütünlüğünü ihlal etme hakkı vermez.
ABD merkezli Council on Foreign Relations kuruluşunun Şubat 2025 tarihli Ukraine, NATO, and War Termination raporu da savaşın sona erdirilmesi tartışmalarında yalnızca ateşkesin değil, Ukrayna'nın gelecekteki güvenliğinin de dikkate alınması gerektiğini vurguluyor. Çünkü güvenlik garantileri içermeyen bir anlaşma, çatışmayı kalıcı olarak çözmek yerine sonraki bir savaşın zeminini hazırlayabilir.
Bu noktada Rusya'nın yaklaşımına yönelik önemli bir eleştiri ortaya çıkıyor: Bir ülke kendi güvenliğini artırmak isterken komşusunun güvenliğini sürekli azaltmaya çalışırsa, uzun vadede gerçekten daha güvenli bir çevre oluşturabilir mi?
Ukrayna örneği bu soruyu somutlaştırıyor. Rusya'nın Ukrayna'nın Batı kurumlarıyla yakınlaşmasını engelleme hedefi, savaşın ardından Ukrayna'da Batı ile bütünleşme isteğinin daha da güçlenmesine katkıda bulundu. Finlandiya ve İsveç'in NATO'ya katılması da Avrupa'nın güvenlik dengelerinin nasıl değişebildiğini gösterdi.
Dolayısıyla bir devletin stratejik hedefleri ile bu hedeflere ulaşmak için kullandığı yöntemlerin sonuçları birbirinden ayrılmalıdır. Bir politikanın gerekçesi ne kadar güçlü anlatılırsa anlatılsın, ortaya çıkardığı sonuçlar ayrıca değerlendirilmelidir.
3. Rusya Ukrayna Savaşı'nda Haklı mı, Haksız mı?
Rusya'nın uluslararası siyasette hangi tarafta bulunduğunu anlamak için Ukrayna Savaşı'nı göz ardı etmek mümkün değil. Rusya, Şubat 2022'de Ukrayna'ya geniş çaplı askerî saldırı başlattı. Bu gelişme, Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki güvenlik düzenini derinden etkiledi.
Rus yönetimi, güvenlik endişelerini ve NATO'nun genişlemesini saldırının gerekçeleri arasında gösterdi. Ancak bir devletin güvenlik kaygısı yaşaması, başka bir devletin topraklarına askerî müdahalede bulunmasını kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez. Birleşmiş Milletler Şartı'nın 2(4). maddesi, devletlerin başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı güç kullanmasını ya da güç kullanma tehdidinde bulunmasını genel olarak yasaklar.
Bu nedenle Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı saldırısını değerlendirirken yalnızca Moskova'nın açıklamalarına değil, uluslararası hukuka ve sahadaki sonuçlara da bakmak gerekir.
Öte yandan savaşın nedenlerini anlamaya çalışırken Ukrayna'nın siyasi tercihlerini, Rusya'nın tarihsel algılarını, NATO'nun politikalarını ve ABD'nin Avrupa'daki rolünü birlikte incelemek yararlıdır. Bu faktörleri araştırmak, Rusya'nın saldırısını meşrulaştırmak anlamına gelmez. Aksine, benzer çatışmaların gelecekte nasıl önlenebileceğini anlamaya yardımcı olur.
Bana göre tartışmalarda sık yapılan hata, bir tarafın geçmişteki yanlışlarını diğer tarafın bugünkü eylemlerini aklamak için kullanmaktır. ABD'nin geçmişte gerçekleştirdiği tartışmalı askerî müdahaleler, Rusya'nın Ukrayna'daki eylemlerini hukuka uygun hâle getirmez. Aynı şekilde Rusya'nın saldırısını eleştirmek, ABD'nin bütün dış politika kararlarını onaylamayı gerektirmez.
Bir başka önemli konu da savaşın insani boyutudur. Evini terk etmek zorunda kalan siviller, yakınlarını kaybeden aileler, yaralanan askerler ve yıkılan şehirler, jeopolitik hesapların gerçek hayattaki karşılığını gösteriyor. Savaşın bilançosunu yalnızca ele geçirilen topraklarla veya askerî başarılarla ölçmek, yaşanan insan kayıplarını görünmez hâle getirebilir.
Council on Foreign Relations ve Brookings Institution uzmanlarının Ocak 2025 tarihli Defending Ukraine in the Absence of NATO Security Guarantees raporu da ateşkes sonrasında güvenliğin nasıl korunacağı sorununa dikkat çekiyor. Buradaki temel mesele, çatışmaların durması kadar yeniden başlamasını önleyecek koşulların oluşturulmasıdır.
Peki, sizce silahların susması tek başına barış anlamına gelir mi? Yoksa tarafların birbirine duyduğu güvensizlik devam ettiği sürece ateşkes yalnızca geçici bir mola mı olur?
4. Rusya Neden Çin'e Yaklaşıyor?
Rusya'nın dış politikasını yalnızca Batı ile yaşadığı gerilim üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Çin ile ilişkileri, Moskova'nın uluslararası konumunu anlamak açısından en az NATO meselesi kadar önemlidir.
Çin ve Rusya, özellikle ABD'nin küresel etkisinin sınırlandırılması, uluslararası sistemde daha fazla söz sahibi olunması ve Batı'nın uyguladığı bazı yaptırımların etkilerinin azaltılması gibi konularda ortak çıkarlara sahip. Enerji ticareti, diplomatik koordinasyon ve ekonomik iş birliği bu yakınlaşmanın önemli alanlarını oluşturuyor.
Rusya'yı Anlamak İçin Önce Olaylara Hangi Taraftan Baktığımızı Sorgulamalıyız
Bazen dünya gündemini takip ederken insanın aklına aynı soru geliyor: Rusya gerçekten hangi tarafta duruyor? Batı'nın karşısında mı, Doğu'nun yanında mı, yoksa kendi çıkarları söz konusu olduğunda her iki tarafla da farklı ilişkiler kurabilen bağımsız bir güç mü? Açıkçası bu soruya yalnızca bir ülkenin dostlarını ve düşmanlarını sıralayarak cevap vermenin yeterli olduğunu düşünmüyorum. Çünkü uluslararası siyasette ülkeler arasındaki ilişkiler, günlük hayatta kurduğumuz arkadaşlıklardan çok daha karmaşık bir yapıya sahip.
Haberleri takip ederken özellikle Rusya-Ukrayna Savaşı, NATO'nun genişlemesi, Avrupa'nın güvenlik kaygıları ve Rusya'nın Çin ile geliştirdiği ilişkiler dikkatimi çekiyor. Bir tarafta Rusya'yı Batı'nın karşısında duran bir ülke olarak değerlendirenler var. Diğer tarafta ise Moskova'nın kendi güvenlik endişelerini ve tarihsel deneyimlerini anlamadan yapılan yorumların eksik kalacağını savunanlar bulunuyor. Bana göre bu iki yaklaşımın da tartışılması gereken yönleri var.
Ancak bir ülkenin güvenlik kaygılarını anlamaya çalışmakla o ülkenin attığı her adımı haklı bulmak aynı şey değil. Aynı şekilde, Rusya'nın politikalarını eleştirmek de Rus halkına düşmanlık beslemek anlamına gelmiyor. Bence sağlıklı bir tartışmanın başlangıç noktası tam olarak bu ayrımı yapabilmek.
Peki, Rusya gerçekten bir tarafın yanında mı? Yoksa uluslararası sistemde kendi tarafını oluşturmaya mı çalışıyor?
1. Rusya Coğrafi Olarak Nerede, Siyasi Olarak Hangi Tarafta?
Rusya, topraklarının büyük bölümü Asya'da, nüfusunun ve tarihsel siyasi merkezlerinin önemli bölümü ise Avrupa'da bulunan, iki kıtaya yayılan bir ülkedir. Bu coğrafi konum, ülkenin dış politikasını anlamak açısından önemlidir. Rusya'yı yalnızca Avrupa ülkesi veya yalnızca Asya gücü olarak değerlendirmek, tarihsel ve stratejik gerçekliğin bir bölümünü gözden kaçırmak anlamına gelir.
Siyasi açıdan ise Rusya, ABD ve Avrupa Birliği'nin öncülük ettiği Batı merkezli uluslararası düzenin bazı unsurlarına karşı çıkan, çok kutuplu bir dünya düzenini savunan bir güç olarak öne çıkıyor. Moskova'nın yaklaşımında, tek bir devletin veya devlet grubunun uluslararası kararlar üzerinde belirleyici olmasına karşı çıkmak önemli bir yer tutuyor.
Fakat burada kritik bir soru var: Çok kutuplu dünya düzeni gerçekten bütün ülkelerin eşit söz hakkına sahip olması anlamına mı geliyor, yoksa Rusya gibi büyük güçlerin kendi çevrelerinde daha fazla nüfuz sahibi olması için kullanılan bir siyasi söylem mi?
Bu sorunun tek bir cevabı olmayabilir. ABD'nin uluslararası sistemdeki üstünlüğünü eleştirmek mümkündür. Batılı ülkelerin geçmişte askerî müdahalelerde bulunmasını, çifte standartlarını veya ekonomik yaptırımlarını sorgulamak da son derece meşrudur. Ancak bu eleştiriler, Rusya'nın kendi komşuları üzerinde kurmaya çalıştığı baskının otomatik olarak kabul edilebilir olduğu anlamına gelmez.
Bir ülkenin hegemonya kurma girişimini eleştirirken başka bir ülkenin benzer girişimlerine sessiz kalmak, ilkeli bir dış politika anlayışı oluşturmaz. Bence mesele hangi büyük gücün daha haklı olduğunu seçmekten çok, bütün büyük güçleri aynı ölçütlerle değerlendirebilmektir.
2. Rusya ile Batı Arasındaki Gerilimin Temelinde Ne Var?
Rusya ile Batı arasındaki anlaşmazlıklar yalnızca son birkaç yılda ortaya çıkmadı. Soğuk Savaş döneminde Sovyetler Birliği ile ABD arasındaki ideolojik ve askerî rekabet, Avrupa'nın güvenlik mimarisini onlarca yıl boyunca şekillendirdi. Sovyetler Birliği'nin 1991 yılında dağılmasının ardından yeni bir uluslararası düzen ortaya çıktı. Ancak eski güvenlik kaygıları ortadan kalkmadı.
Rusya, NATO'nun doğuya doğru genişlemesini uzun süredir kendi güvenliği açısından bir tehdit olarak değerlendiriyor. Batılı ülkeler ise NATO üyeliğini bağımsız devletlerin kendi güvenlik tercihlerini belirleme hakkı çerçevesinde savunuyor. Bu iki yaklaşım arasındaki gerilim, özellikle Ukrayna konusunda belirginleşti.
Burada iki ayrı gerçeği aynı anda görmek gerekiyor. Birincisi, Rusya'nın NATO'nun genişlemesine ilişkin kaygıları, uluslararası güvenlik tartışmalarının gerçek bir parçasıdır. İkincisi, bu kaygılar başka bir bağımsız ülkenin toprak bütünlüğünü ihlal etme hakkı vermez.
ABD merkezli Council on Foreign Relations kuruluşunun Şubat 2025 tarihli Ukraine, NATO, and War Termination raporu da savaşın sona erdirilmesi tartışmalarında yalnızca ateşkesin değil, Ukrayna'nın gelecekteki güvenliğinin de dikkate alınması gerektiğini vurguluyor. Çünkü güvenlik garantileri içermeyen bir anlaşma, çatışmayı kalıcı olarak çözmek yerine sonraki bir savaşın zeminini hazırlayabilir.
Bu noktada Rusya'nın yaklaşımına yönelik önemli bir eleştiri ortaya çıkıyor: Bir ülke kendi güvenliğini artırmak isterken komşusunun güvenliğini sürekli azaltmaya çalışırsa, uzun vadede gerçekten daha güvenli bir çevre oluşturabilir mi?
Ukrayna örneği bu soruyu somutlaştırıyor. Rusya'nın Ukrayna'nın Batı kurumlarıyla yakınlaşmasını engelleme hedefi, savaşın ardından Ukrayna'da Batı ile bütünleşme isteğinin daha da güçlenmesine katkıda bulundu. Finlandiya ve İsveç'in NATO'ya katılması da Avrupa'nın güvenlik dengelerinin nasıl değişebildiğini gösterdi.
Dolayısıyla bir devletin stratejik hedefleri ile bu hedeflere ulaşmak için kullandığı yöntemlerin sonuçları birbirinden ayrılmalıdır. Bir politikanın gerekçesi ne kadar güçlü anlatılırsa anlatılsın, ortaya çıkardığı sonuçlar ayrıca değerlendirilmelidir.
3. Rusya Ukrayna Savaşı'nda Haklı mı, Haksız mı?
Rusya'nın uluslararası siyasette hangi tarafta bulunduğunu anlamak için Ukrayna Savaşı'nı göz ardı etmek mümkün değil. Rusya, Şubat 2022'de Ukrayna'ya geniş çaplı askerî saldırı başlattı. Bu gelişme, Avrupa'da İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki güvenlik düzenini derinden etkiledi.
Rus yönetimi, güvenlik endişelerini ve NATO'nun genişlemesini saldırının gerekçeleri arasında gösterdi. Ancak bir devletin güvenlik kaygısı yaşaması, başka bir devletin topraklarına askerî müdahalede bulunmasını kendiliğinden hukuka uygun hâle getirmez. Birleşmiş Milletler Şartı'nın 2(4). maddesi, devletlerin başka bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı güç kullanmasını ya da güç kullanma tehdidinde bulunmasını genel olarak yasaklar.
Bu nedenle Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı saldırısını değerlendirirken yalnızca Moskova'nın açıklamalarına değil, uluslararası hukuka ve sahadaki sonuçlara da bakmak gerekir.
Öte yandan savaşın nedenlerini anlamaya çalışırken Ukrayna'nın siyasi tercihlerini, Rusya'nın tarihsel algılarını, NATO'nun politikalarını ve ABD'nin Avrupa'daki rolünü birlikte incelemek yararlıdır. Bu faktörleri araştırmak, Rusya'nın saldırısını meşrulaştırmak anlamına gelmez. Aksine, benzer çatışmaların gelecekte nasıl önlenebileceğini anlamaya yardımcı olur.
Bana göre tartışmalarda sık yapılan hata, bir tarafın geçmişteki yanlışlarını diğer tarafın bugünkü eylemlerini aklamak için kullanmaktır. ABD'nin geçmişte gerçekleştirdiği tartışmalı askerî müdahaleler, Rusya'nın Ukrayna'daki eylemlerini hukuka uygun hâle getirmez. Aynı şekilde Rusya'nın saldırısını eleştirmek, ABD'nin bütün dış politika kararlarını onaylamayı gerektirmez.
Bir başka önemli konu da savaşın insani boyutudur. Evini terk etmek zorunda kalan siviller, yakınlarını kaybeden aileler, yaralanan askerler ve yıkılan şehirler, jeopolitik hesapların gerçek hayattaki karşılığını gösteriyor. Savaşın bilançosunu yalnızca ele geçirilen topraklarla veya askerî başarılarla ölçmek, yaşanan insan kayıplarını görünmez hâle getirebilir.
Council on Foreign Relations ve Brookings Institution uzmanlarının Ocak 2025 tarihli Defending Ukraine in the Absence of NATO Security Guarantees raporu da ateşkes sonrasında güvenliğin nasıl korunacağı sorununa dikkat çekiyor. Buradaki temel mesele, çatışmaların durması kadar yeniden başlamasını önleyecek koşulların oluşturulmasıdır.
Peki, sizce silahların susması tek başına barış anlamına gelir mi? Yoksa tarafların birbirine duyduğu güvensizlik devam ettiği sürece ateşkes yalnızca geçici bir mola mı olur?
4. Rusya Neden Çin'e Yaklaşıyor?
Rusya'nın dış politikasını yalnızca Batı ile yaşadığı gerilim üzerinden değerlendirmek eksik kalır. Çin ile ilişkileri, Moskova'nın uluslararası konumunu anlamak açısından en az NATO meselesi kadar önemlidir.
Çin ve Rusya, özellikle ABD'nin küresel etkisinin sınırlandırılması, uluslararası sistemde daha fazla söz sahibi olunması ve Batı'nın uyguladığı bazı yaptırımların etkilerinin azaltılması gibi konularda ortak çıkarlara sahip. Enerji ticareti, diplomatik koordinasyon ve ekonomik iş birliği bu yakınlaşmanın önemli alanlarını oluşturuyor.